Piwniczna-Zdrój - Spuścizna kulturowa grup etnicznych regionu

O dużej atrakcyjności gminy, obok walorów przyrodniczych stanowi kultura materialna i ciągle żywa tradycja ludowa. Tradycje Beskidu Sądeckiego kultywują dwie główne grupy etniczne - góralska i lachowska. Grupa góralska należy do najbardziej zróżnicowanych etnograficznie. Powstała na skutek przede wszystkim kolonizacji małopolskiej na bezludne wówczas obszary górskie.


Większość ziem górskich została skolonizowana przez ludność pochodzenia krakowskiego, natomiast górale sądeccy, a pośrednio i spiszacy są wynikiem kolonizacji sandomierskiej. We wcześniejszej fazie zaznaczyły się tu też pewne napływy osadnictwa niemieckiego, czego śladem są nazwy niektórych miejscowości. Na te tereny częściowo zamieszkałe, a częściowo jeszcze bezludne, nasunęła się w pierwszej połowie XV stulecia kolonizacja wędrownych pasterzy bałkańskich, idących wzdłuż całego łuku karpat przez Rumunię, stąd też zwanych Wołochami. Przynieśli oni ze sobą wiele elementów wspólnych obecnie karpackim grupom kulturowym Bałkanów, Rumunii, Polski, Słowacji i Moraw. Odnosi się to do strojów, tańców, pasterstwa i wyrobu sera.
Pochodzą od nich charakterystyczne dla góralszczyzny wyrażenia (baca, juhas, bryndza, żentyca, watra itp.) a także nazewnictwo (np. Prehyba, Przysłop, Magura, Kiczora, Turbacz ). Z czasem Wołosi zasymilowali się a z wymieszania ich osadnictwa i kultury z miejscową kulturą rolniczą powstała obecna kultura góralska. Górale Sądeccy zamieszkują Beskid Sądecki oraz tereny połemkowskie w okolicach Krynicy (Wierchomli i Łomnicy).
Niewielki obszar od Łomnicy po Rytro z przysiółkami w kierunku Makowicy i Radziejowej zamieszkują górale rytersko-piwniczańscy tzw. CZARNI GÓRALE. Obszar ten od wieków pozostał swoistą enklawą odciętą od innych rejonów polskiej góralszczyzny. Graniczył on ze Spiszem nadpopradzkim, Łemkami i Lachami Sądeckimi. Jedynie poprzez pasmo Radziejowej miewał kontakty z Góralami Pienińskimi.
Grupę pośrednią pomiędzy Góralami a mieszkańcami nizin - Krakowiakami, tworzą Lachy, posiadający w swej kulturze, a przede wszystkim w stroju wspólne cechy z obiema tymi grupami.
Należy również wspomnieć ruskich grupach góralskich, jakie stanowili Łemkowie (Rusini, Rusnacy)  z południowo - wschodniej części województwa nowosądeckiego, oraz Rusini Szlachtowscy z wsi leżących na wschód od Szczawnicy. Obie te grupy po II wojnie światowej zostały przesiedlone w ramach "Akcji Wisła" (1947 rok) do byłego ZSRR i na Ziemie Odzyskane, na ich miejsce sprowadzono osadników polskich. Łemkowie sądeccy posługiwali się własną gwarą i wyznawali grekokatolicyzm lub prawosławie. Pozostawili po sobie poważny akcent w kulturze i krajobrazie w postaci cerkwi, kapliczek, specyficznej zabudowy oraz kształtowaniu krajobrazu poprzez właściwą sobie efektywną gospodarkę rolno-hodowlaną.
Ślady Łemków na terenie gminy Piwniczna najbardziej zachowały się w Wierchomli i Zubrzyku. O dawnych mieszkańcach mówią tam zabytkowe cerkiewki dziś na ogół służące katolikom, stare kapliczki i krzyże o charakterystycznej formie unickiego i prawosławnego krzyża z dwoma poprzeczkami, czy płaską postacią Chrystusa Ukrzyżowanego. Nieurodzajność terenów górskich oraz niska kultura rolna powodowały, że Łemkowie prowadzili również działalność rzemieślniczą.
Wyrabiali łyżki, wałki do ciast, wieszaki, rozwinęła się kamieniarka. W Beskidzie Sądeckim słynni byli druciarze z Białej Wody.
Znajdująca się w centrum Wierchomli Wielkiej cerkiew grekokatolicka? obecnie kościół rzymskokatolicki pw. Św. Michała Archanioła została wybudowana w 1821roku. Jest to budowla jednonawowa, drewniana, zrębowa, obita gontem, w typie zachodniołemkowskim. Wewnątrz rokokowy ołtarz boczny oraz piękny ikonostas pokryty ikonami, wyobrażającymi osoby święte i sceny biblijne.
Za cerkwią znajduje się cmentarz, na którym zachowało się kilka kamiennych krzyży łemkowskich. Powyżej kamieniołomu uwagę turystów przyciąga murowana kapliczka połemkowska, jedna z wielu na terenie gminy.
Kultura górali piwniczańskich czyli "czarnych górali", posiada wyraźne cechy wspólne dla całej góralszczyzny karpackiej. Równocześnie posiada elementy tworzące wyraźną odrębność np. szczegóły zdobnictwa, folklor muzyczny i taneczny, gwara i obrzędowość. Po badaniach etnograficznych w latach pięćdziesiątych oraz penetracji w terenie okazało się, że zachowano wiele charakterystycznych pieśni i tańców w stanie szczątkowym. Strój również pozostawał w zaniku. Była to góralszczyzna zupełnie odmienna od górali podhalańskich i Beskidów Zachodnich. Przede wszystkim górale piwniczańscy różnią się strojami.
Mężczyzni - hołośnie (spodnie) oraz gunie (cuchy) wykonane z czarnego (brązowego) sukna samodziałowego. Hołośnie mają cienki, czerwony lampas, natomiast gunie obszycia z czarnego, granatowego lub zielonego sukna. Inne elementy stroju to: czarna lub ciemnoniebieska kamizelka z metalowymi guzikami. Przy hołośniach wąski pas opadający na biodro wybijany ćwiekami. Kierpce o kroju kurpieli z długimi nawłokami. Kapelusz podobny do góralskiego otoczony pęczkiem czerwonej wełny. Górale piwniczańscy zamiast ciupag uzywali giętych lasek (kul).
Kobiety - obcisłe kaftaniki (katanki) z rękawami z cienkiej jednokolorowej wełenki lub kwiecistego perkalu. Długie spódnice z płótna drukowanego (błękiciory) i białe lub kolorowe zapaski. Na nogach kierpce z nawłokami, na głowach chustki tybetowe (mężatki). Stroju dpełniają korale. Od święta dziewczęta zakładają gorsety.
Do szczególnie popularnych tańców należały: polki - "śpiywano", "wściekło", "bez stołek", "hanok", "błasiok", "zamiatany", "śtajerek", "dokoła", oraz "czardasz" /widoczny wpływ spiski/.
Muzyka /kapela/ składała się z I skrzypiec /prym/, II skrzypiec /sekund/, basów i klarnetu. Występowały również instrumenty archaiczne - trubita, piszczałka, okaryna oraz heligonka.
Tradycje i zwyczaje "czarnych górali" kultywuje w Piwnicznej Regionalny Zespół "Dolina Popradu", który można zobaczyć przy okazji większych świąt i imprez organizowanych w ramach wypoczynku dla turystów i wczasowiczów.

(Źródło: Piwniczna Zdrój 1348-1998, Praca zbiorowa pod red.J. Długosza, RMiG, Piwniczna Zdrój 1998 H.Stamirski, Zarys rozwoju miasta Piwniczna (lata 1348-1807), PRN, Nowy Sącz 1961)